اوقات نماز چگونه محاسبه می‌شوند
قرآن کریم می‌فرماید: "إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَّوْقُوتًا" (النساء ۴:۱۰۳) و حرکت خورشید را نشانه‌ی وقت معرفی می‌کند: "أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ" (الإسراء ۱۷:۷۸). اوقات نماز اسلامی بر اساس موقعیت خورشید نسبت به ناظر تعیین می‌شوند. برخلاف ساعت‌های ثابت، این اوقات در طول سال با تغییر مسیر خورشید در آسمان و تغییر فصول جابه‌جا می‌شوند. این راهنما اصول نجومی پشت هر وقت نماز را توضیح می‌دهد.
موقعیت خورشید
زمین حول محوری مایل می‌چرخد و همزمان به دور خورشید می‌گردد و همین امر باعث تغییر روزانه مسیر ظاهری خورشید در آسمان می‌شود. دو اندازه‌گیری کلیدی برای اوقات نماز اهمیت دارند: ارتفاع خورشید بالای افق و زاویه ساعتی آن نسبت به نصف‌النهار محلی. در ظهر شمسی، خورشید از نصف‌النهار در بالاترین نقطه روز عبور می‌کند. در تابستان خورشید به ارتفاع بیشتری می‌رسد و روز طولانی‌تر است؛ در زمستان برعکس. این تغییرات فصلی باعث تغییر اوقات نماز در طول سال می‌شوند.
فجر — نماز صبح
فجر در سپیده‌دم نجومی آغاز می‌شود، زمانی که نخستین نور در افق شرقی پدیدار می‌گردد. این هنگامی رخ می‌دهد که خورشید در زاویه‌ای مشخص زیر افق باشد — معمولاً بین 15° تا 19.5° بسته به روش مورد استفاده. رابطه جهانی اسلامی (MWL) از 18° و ISNA از 15° استفاده می‌کند. زاویه کوچک‌تر به معنای وقت فجر دیرتر است. در عرض‌های جغرافیایی بالا در تابستان، خورشید ممکن است به اندازه کافی زیر افق فرو نرود و به روش‌های محاسبه ویژه نیاز باشد.
طلوع آفتاب
طلوع آفتاب پایان وقت نماز فجر را مشخص می‌کند. این لحظه به عنوان زمان ظاهر شدن لبه بالایی خورشید در افق محاسبه می‌شود و شکست نور جوّی — یعنی خمیدگی نور در جوّ که باعث می‌شود خورشید اندکی پیش از عبور هندسی از افق دیده شود — در آن لحاظ می‌گردد. تصحیح استاندارد شکست نور حدود 0.833° در تمام محاسبات طلوع و غروب اعمال می‌شود.
ظهر — نماز ظهر
ظهر اندکی پس از ظهر شمسی آغاز می‌شود — لحظه‌ای که خورشید از نصف‌النهار محلی عبور می‌کند و سایه‌ها در کوتاه‌ترین حالت خود هستند. حاشیه اطمینان کوچکی معادل ۱ تا ۲ دقیقه پس از ظهر شمسی اضافه می‌شود تا اطمینان حاصل شود که خورشید قطعاً از اوج خود گذشته است. خود ظهر شمسی در طول سال به دلیل معادله زمان — که مدار بیضوی زمین و انحراف محوری آن را در نظر می‌گیرد — جابه‌جا می‌شود. به همین دلیل ظهر ساعتی و ظهر شمسی به ندرت بر هم منطبق هستند.
عصر — نماز عصر
عصر بر اساس طول سایه تعیین می‌شود. در روش شافعی (که در اکثر روش‌ها استاندارد است) عصر زمانی آغاز می‌شود که سایه یک شیء به اندازه ارتفاع خود شیء بیشتر از سایه ظهر شود (ضریب سایه ۱). در روش حنفی از دو برابر ارتفاع شیء استفاده می‌شود (ضریب سایه ۲) که منجر به وقت عصر دیرتر می‌گردد. این تعریف مبتنی بر سایه، عصر را مستقیماً به ارتفاع خورشید پیوند می‌دهد — با پایین آمدن خورشید، سایه‌ها بلندتر می‌شوند تا سرانجام به آستانه مورد نظر برسند.
مغرب — نماز مغرب
مغرب بلافاصله پس از غروب آفتاب آغاز می‌شود، یعنی لحظه‌ای که لبه بالایی خورشید زیر افق غربی ناپدید شود. همانند طلوع، تصحیحات شکست نور جوّی در آن لحاظ می‌شود. مغرب به طور کلی بازه نماز نسبتاً کوتاهی دارد و تا آغاز عشا ادامه می‌یابد. در بیشتر روش‌ها پارامتر محاسباتی خاصی برای مغرب وجود ندارد — صرفاً لحظه غروب آفتاب است.
عشا — نماز شب
عشا زمانی آغاز می‌شود که شفق در افق غربی ناپدید شود. در مذهب شافعی، این با ناپدید شدن شفق سرخ (شفق احمر) تعیین می‌شود، در حالی که در مذهب حنفی با ناپدید شدن شفق سفید (سفیدی پس از سرخی) تعیین می‌گردد که منجر به وقت عشای اندکی دیرتر می‌شود. روش‌های مختلف معمولاً از زوایای بین 14° تا 18° استفاده می‌کنند. روش ام‌القری از فاصله زمانی ثابت ۹۰ دقیقه پس از مغرب به جای زاویه استفاده می‌کند. در عرض‌های جغرافیایی بالا در تابستان، شفق ممکن است تمام شب باقی بماند و به روش‌های تنظیم ویژه مانند استفاده از نزدیک‌ترین روزی که عشا قابل محاسبه است نیاز باشد.
روش‌های محاسبه
مراجع مختلف اسلامی پارامترهای زاویه‌ای اندکی متفاوت بر اساس مشاهدات منطقه‌ای و سنت‌های علمی خود تعیین کرده‌اند. رابطه جهانی اسلامی (MWL)، ISNA، هیئت عمومی مصر، دانشگاه ام‌القری، دانشگاه کراچی، مؤسسه ژئوفیزیک تهران و روش جعفری هر کدام زوایای فجر و عشای خاص خود را تعریف می‌کنند. این تفاوت‌ها معمولاً منجر به اختلاف ۱۰ تا ۳۰ دقیقه‌ای بین روش‌ها برای یک مکان واحد می‌شوند.
این محتوا بر اساس محاسبات نجومی و سنت‌های علمی است. برای احکام شرعی، لطفاً با مرجع اسلامی محلی خود مشورت کنید.
Prayer times by city